CANH TÁC LÚA THÂN THIỆN VỚI MÔI TRƯỜNG – HƯỚNG ĐI BỀN VỮNG CHO NÔNG NGHIỆP BẮC NINH
07/08/2026 16:24
Những ngày đầu vụ mùa, trên nhiều cánh đồng ở Bắc Ninh, hình ảnh quen thuộc của những làn khói đốt rơm rạ sau thu hoạch dần thưa vắng. Thay vào đó, rơm rạ được xử lý bằng chế phẩm sinh học để trở thành nguồn hữu cơ trả lại cho đất; nước tưới được điều tiết theo phương pháp ướt – khô xen kẽ; phân bón được sử dụng đúng thời điểm, đúng nhu cầu của cây lúa. Những thay đổi tưởng chừng nhỏ ấy đang tạo nên bước chuyển đáng kể trong tư duy sản xuất của người nông dân, góp phần hình thành nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp và phát triển bền vững.
Từ thay đổi nhận thức đến thay đổi cách làm
Trên cánh đồng của tổ dân phố Thượng Lan, phường Tự Lạn, gia đình bà Nguyễn Thị Thêm đang bước vào vụ mùa với nhiều kỳ vọng. Trong tổng số 9 sào lúa, có 6 sào được canh tác theo quy trình thân thiện với môi trường do Hội Nông dân tỉnh triển khai.
Khác với trước đây, sau mỗi vụ thu hoạch, rơm rạ không còn bị đốt bỏ ngay trên đồng mà được xử lý bằng chế phẩm vi sinh để phân hủy thành nguồn dinh dưỡng tự nhiên cho đất. Trong quá trình chăm sóc, lượng phân bón được điều chỉnh thông qua bảng so màu lá lúa; nước tưới được quản lý theo phương pháp ướt – khô xen kẽ thay vì duy trì ngập liên tục.
Theo bà Thêm, trước đây việc sản xuất chủ yếu dựa vào kinh nghiệm nên thường sử dụng nhiều giống, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Khi tham gia mô hình, bà nhận thấy lượng vật tư đầu vào giảm, cây lúa sinh trưởng khỏe, đồng ruộng thông thoáng hơn, trong khi chi phí sản xuất cũng được tiết kiệm đáng kể.
Không chỉ hỗ trợ tập huấn kỹ thuật, Hội Nông dân còn hỗ trợ phần lớn kinh phí mua chế phẩm vi sinh xử lý rơm rạ và phân bón hữu cơ, giúp nông dân mạnh dạn thay đổi phương thức canh tác.
Được triển khai tại phường Tự Lạn từ năm 2024, đến nay mô hình đã thu hút 277 hộ dân ở 4 tổ dân phố tham gia với diện tích gần 80 ha. Điều đáng ghi nhận không chỉ là diện tích mở rộng mà còn là sự thay đổi trong nhận thức của người nông dân khi ngày càng chủ động áp dụng các biện pháp sản xuất thân thiện với môi trường.

|
Cán bộ Hội Nông dân phường Tự Lạn kiểm tra sinh trưởng tại diện tích lúa cấy theo dự án canh tác thân thiện với môi trường của gia đình bà Nguyễn Thị Thêm ở tổ dân phố Thượng Lan. |
Hiệu quả nhìn thấy từ đồng ruộng
Sự chuyển biến ấy cũng đang diễn ra ở nhiều địa phương khác trong tỉnh. Tại xã Yên Phong, gia đình ông Nghiêm Đình Cử thực hiện gieo cấy giống Đài Thơm 8 theo quy trình mới. Sau vụ xuân, toàn bộ rơm rạ được xử lý bằng chế phẩm sinh học để phân hủy thành phân hữu cơ thay vì đốt trên đồng. Trước khi cấy, ruộng được bón phân hữu cơ theo định lượng; trong suốt quá trình sinh trưởng, nước được điều tiết hợp lý, giúp cây lúa bén rễ nhanh, đẻ nhánh khỏe, hạn chế sâu bệnh và giảm lượng nước tưới.
Canh tác lúa thân thiện với môi trường là dự án do Trung ương Hội Nông dân Việt Nam phối hợp với Tổ chức Earth Care Foundation triển khai từ năm 2020, hướng tới mục tiêu hỗ trợ kỹ thuật cho nông dân, nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng chuỗi giá trị cho sản phẩm lúa gạo theo hướng bền vững.
Tại Bắc Ninh, Hội Nông dân tỉnh bắt đầu triển khai dự án từ năm 2023 với quy mô khoảng 200 ha. Chỉ sau ba năm, diện tích áp dụng đã tăng gần bốn lần. Riêng vụ mùa năm 2026, toàn tỉnh có khoảng 5.000 hộ nông dân tại 24 xã, phường áp dụng ít nhất một kỹ thuật canh tác lúa thân thiện với môi trường trên diện tích khoảng 760 ha.
Qua nhiều vụ sản xuất, hiệu quả của mô hình ngày càng được khẳng định. Phương pháp tưới ướt – khô xen kẽ giúp tiết kiệm nguồn nước, hạn chế sâu bệnh, giảm số lần bón phân và giảm đáng kể chi phí đầu vào. Việc xử lý rơm rạ bằng chế phẩm sinh học không chỉ cải tạo đất, hạn chế hiện tượng ngộ độc hữu cơ mà còn giảm lượng khí mê-tan (CH₄) phát sinh từ sản xuất lúa.
Theo đánh giá của Hội Nông dân tỉnh, khi áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật, lượng phát thải khí nhà kính có thể giảm tới 38,4% so với phương thức canh tác truyền thống, đồng thời năng suất lúa tăng từ 20 đến 30%. Đây là kết quả cho thấy sản xuất xanh không đồng nghĩa với giảm hiệu quả kinh tế; ngược lại, người nông dân vừa tiết kiệm chi phí, vừa nâng cao giá trị sản phẩm và góp phần bảo vệ môi trường.
Lan tỏa mô hình, kiến tạo nền nông nghiệp xanh
Điều làm nên giá trị bền vững của mô hình không chỉ nằm ở những con số về diện tích hay năng suất, mà ở sự thay đổi trong tư duy sản xuất của người nông dân. Từ chỗ canh tác theo tập quán, nhiều hộ đã chủ động tiếp cận tiến bộ kỹ thuật, sử dụng chế phẩm sinh học, phân bón hữu cơ và quản lý đồng ruộng theo hướng khoa học hơn.
Quá trình triển khai cũng tạo hiệu ứng lan tỏa rõ nét khi nhiều hộ ngoài vùng dự án tự nguyện học hỏi và áp dụng các kỹ thuật mới. Vai trò đồng hành của các cấp Hội Nông dân trong tập huấn, chuyển giao kỹ thuật, hỗ trợ vật tư và kết nối nông dân đã góp phần đưa những tiến bộ khoa học đến gần hơn với đồng ruộng, biến các mô hình điểm thành phong trào sản xuất xanh ở nhiều địa phương.
Từ những cánh đồng ở Tự Lạn, Yên Phong đến nhiều vùng sản xuất khác trong tỉnh, mô hình canh tác lúa thân thiện với môi trường đang từng bước khẳng định hiệu quả bằng chính những mùa vàng bội thu và những cánh đồng ngày càng xanh sạch hơn. Mỗi thửa ruộng không còn khói rơm rạ, mỗi vụ mùa tiết kiệm thêm một nguồn nước, giảm thêm một lượng phát thải cũng là những bước đi cụ thể để Bắc Ninh hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, hiện đại và phát triển bền vững.
An Yến



